De (om)weg is vaak interessanter dan de bestemming

Van de domste dingen wil ik graag het fijne weten. Dus zoek ik die op. Alleen: de meeste dingen die ik opzoek, vergeet ik snel weer. Dat kan ik niet uitstaan, dus zoek ik ze opnieuw op. Zo komt het dat ik - ondanks de gaten in mijn geheugen – bij vrienden en familie bekendsta als ‘een vat vol onnozele weetjes’.

Beeld: Canva

Omdat ik ben geboren lang voor de komst van het internet, behoor ik tot de generatie die voor haar plechtige communie een encyclopedie kreeg. (En ook een radiocassetterecorder, maar dit terzijde.) Als ik dus wilde weten wat – ik zeg maar wat - een ‘milt’ was, dook ik in de encyclopedie en vond daar een kleurenplaat met de doorsnede en het buitenaanzicht van de milt. Dat wil zeggen, als ik tot aan dat woord geraakte, want meestal bleef ik - al bladerend naar het desbetreffende woord - hangen bij een ánder bijzonder woord. ‘Munt’, bijvoorbeeld: dat woord geeft een kolom met de waarden van een heleboel buitenlandse munten, uitgedrukt in Belgische frank én Nederlandse gulden. Heel interessant. En heel vaak was ik dan weer vergeten wat ik eigenlijk wilde opzoeken.

Etymologie is top

Sinds de komst van het internet staat de encyclopedie te vergelen in de kast. Google heeft ‘m vervangen. Onder andere, want elk van mijn hobby’s vraagt om een andere zoekaanpak. Zo heb ik Plantnet om te checken of ik een zeldzame plantensoort heb ontdekt. En Google Lens om uit te vlooien of mijn kringloopvondst een fortuin waard is. (Wacht maar, die dag komt nog.) En als ik weer eens tegen een IT-probleem aanbotst, helpt AI me wel uit de nood.

Maar omdat dit een blog is voor WES Nederlands, kom ik maar beter snel to the point. Want één van de dingen die ik te pas en te onpas opzoek, is de etymologische betekenis van woorden. Etymologie is TOP. Het is taal én geschiedenis tegelijk.

Waar is die bril?

Toen ik u laatst weer op zoek was naar mijn bril, vroeg ik me af waarom een bril die je op je neus zet een ‘bril’ heet in het Nederlands. En waarom het zitje van de wc óók ‘bril’ heet. In het Frans is een bril des lunettes, in het meervoud. De wc-bril heet dan la lunette, in het enkelvoud. Maar in het Engels zet je glasses op je neus (ook meervoud daar) en zit je op de toilet seat. Verstrooide Spanjaarden zoeken steeds naar hun gafas (jawel, ook meervoud). Maar welke naam ze aan een wc-bril geven, moest ik even vragen aan DeepL. Het is: el asiento del váter.

Beril, de moeder van alle brillen

Even googelen hoe dat allemaal zit, dus. Google AI haalt de website van een Duitse fabrikant in lenzen Zeiss.be aan die beweert: Het woord 'bril' stamt af van het Middelnederlandse berille, wat een verkorting is van het Latijnse beryllus (beril), een halfedelsteen. Vroeger werden de eerste brillenglazen geslepen uit dit doorschijnende mineraal. Deze oorsprong verwijst naar de 13e/14e-eeuwse oorsprong in Italië, waar men glazen van beril gebruikte. Het woord beril zou teruggaan tot Middel-Indische verulia, dat dan weer komt van de Zuid-Indische stadsnaam Velov, die je tegenwoordig met een B schrijft. Ook het Franse woord briller (schitteren) en ons ‘briljant’  zijn terug te brengen tot de schitterende steen.

Hier zie: dé oorsprong van de bril. (Foto: Wikipedia)

De ene bril is de andere niet

In het Frans is lunette het verkleinwoordje van lune: maan. Daarmee bedoelden ze ‘voorwerpen met een ronde vorm’. Une lunette is dus een klein object met een ronde vorm. In het meervoud als je het op je neus zet, in het enkelvoud als je erop gaat zitten. De Engelsen hadden duidelijk minder inspiratie met hun glasses en toilet seat. Niet interessant. En de Spaanse gafas dan? Het woord ‘gafas’ zou komen van het woord gafa. Dat is een metalen haak, wat verwijst naar de haakvormige pootjes die de bril vasthouden. In het Spaans zitten ze dus op el asiento del váter. En jawel, váter komt van water, een ‘verspaansing’ van het Engelse watercloset.

Allez kom, nog eentje: het woord ‘water’ stamt af van het Proto-Indo-Europese woord wodr. Zeg nu zelf, hoe TOF is etymologie wel niet!

Rommel of geen rommel?

Daarom ben ik ook een fan van ‘Voorwoord’, de wekelijkse rubriek in De Standaard. Daarin mogen journalisten van de krant uitleggen waarom ze een woord of uitdrukking zo bijzonder vinden. In dit stukje zocht de schrijver het woord kamelot op. Hij kende het als synoniem van ‘van slechte kwaliteit’. Maar toen hij het had opgezocht in Van Dale, bleek dat kamelot net het tegenovergestelde betekent. Hij dacht dan ook dat kamelot in de betekenis waarin hij het gebruikt, een gallicisme is en van het Franse woord camelot komt. Dat betekent rommel.

Het zal jullie niet verbazen dat ik voor het schrijven van dit stukje ook weer alle hoeken van het internet heb bezocht. En daar weer aanzienlijk wat tijd in heb gestoken. Tijd waarin ik eigenlijk wel drie stukjes had kunnen schrijven voor deze blog.

Maar kom, een vat vol onnozele weetjes vult zich niet vanzelf.

Voor de les Nederlands

Omdat ik voor deze opleiding én privé geen weerstand kan bieden aan taalnerderij, dacht ik meteen: dit is eigenlijk een tof idee voor in de klas.

Je kan leerlingen eerst laten raden wat kamelot betekent op basis van de context en de klank van het woord. (Want geef toe: kamelot klinkt niet alsof het een luxestof is.) Daarna ontdekken ze dat woorden soms meer dan één betekenis hebben en dat betekenissen in de loop van de tijd vrolijk van richting veranderen. En als je het helemaal bont wil maken, laat je ze nog andere oude of regionale woorden opzoeken. Brol, bijvoorbeeld. Of goesting. Kortom, het wordt zeker een plezante les.